ความรู้เบื้องต้นของแพทย์แผนไทย (กิจ ๔ ประการ)

กิจที่ ๑: รู้จักที่ตั้งแรกเกิดของโรค (สมุฏฐาน)

สมุฏฐาน หมายถึง ที่ตั้งหรือจุดแรกเริ่มที่ทำให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บ โดยสามารถจำแนกออกเป็น ๕ สมุฏฐานหลัก:

๑. ธาตุสมุฏฐาน (ธาตุทั้ง ๔๒ อย่าง)

เมื่อธาตุเหล่านี้แปรปรวนหรือพิการไป จะทำให้ร่างกายมนุษย์เกิดความเจ็บไข้ได้ป่วย:

• ปถวีธาตุ (ธาตุดิน ๒๐ อย่าง): เกศา (ผม), โลมา (ขน), นะขา (เล็บ), ทันตา (ฟัน), ตะโจ (หนัง), มังสัง (เนื้อ), นะหารู (เส้น/เอ็น), อัฏฐิ (กระดูก), อัฏฐิมิญชัง (ไขในกระดูก), วักกัง (ม้าม), หทะยัง (หัวใจ), ยกะนัง (ตับ), กิโลมะกัง (พังผืด), ปิหะกัง (ไต), ปัปผาสัง (ปอด), อันตัง (ลำไส้ใหญ่), อันตะคุณัง (ลำไส้น้อย), อุทรียัง (อาหารใหม่), กะรีสัง (อาหารเก่า), มัตถะเก มัตถะลุงคัง (สมอง/มันสมอง)
• อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ ๑๒ อย่าง): ปิตตัง (น้ำดี - ในฝัก/นอกฝัก), เสมหัง (น้ำเสลด - ศอ/อุร/คูถเสมหะ), ปุพโพ (หนอง), โลหิตัง (เลือด), เสโท (เหงื่อ), เมโท (มันข้น), อัสสุ (น้ำตา), วะสา (มันเหลว), เขโฬ (น้ำลาย), สิงฆานิกา (น้ำมูก), ละสิกา (ไขข้อ), มุตตัง (น้ำปัสสาวะ)
• วาโยธาตุ (ธาตุลม ๖ อย่าง): อุทธังคมาวาตา (ลมพัดขึ้น), อโธคมาวาตา (ลมพัดลง), กุจฉิสยาวาตา (ลมในท้องนอกลำไส้), โกฏฐาสยาวาตา (ลมในลำไส้และกระเพาะ), อังคะมังคานุสารีวาตา (ลมพัดทั่วกาย/ระบบไหลเวียนโลหิต), อัสสาสะปัสสาสะวาตา (ลมหายใจเข้าออก)
• เตโชธาตุ (ธาตุไฟ ๔ อย่าง): สันตัปปัคคี (ไฟอุ่นกาย), ปริทัยหัคคี (ไฟร้อนระส่ำระสาย), ชิรณัคคี (ไฟเผาให้แก่คร่ำคร่า), ปริณามัคคี (ไฟย่อยอาหาร)

ข้อสังเกต: ธาตุทั้ง ๔๒ อย่างนี้ มักจะย่อยและรวมกลุ่มเป็นสมุฏฐานหลัก ๓ กองที่พิการบ่อยที่สุด คือ ปิตตสมุฏฐาน (ดี), เสมหะสมุฏฐาน (เสลด) และ วาตสมุฏฐาน (ลม) หากเกิดระคนพร้อมกันทั้งหมดจะเรียกว่า "สันนิบาต"

๒. อุตุสมุฏฐาน (ฤดูเป็นที่ตั้ง)

โรคเกิดจากสภาพอากาศและฤดูกาลภายนอกกระทบกับธาตุภายในร่างกาย แบ่งการพิจารณาเป็น ๓ ระบบ:

๓. อายุสมุฏฐาน (ช่วงอายุเป็นที่ตั้ง)

• ปถมวัย (แรกเกิด - ๑๖ ปี): สมุฏฐานอาโป (พิกัดเสมหะเจือโลหิต)
  • แรกเกิด - ๘ ขวบ: เสมหะเป็นเจ้าเรือน ปิตตะแทรก
  • ๘ ขวบ - ๑๖ ขวบ: ปิตตะเป็นเจ้าเรือน เสมหะยังเจืออยู่
• มัชฌิมวัย (อายุ ๑๖ - ๓๒ ปี): สมุฏฐานเตโช (พิกัดดี ๒ ส่วน วาโย ๑ ส่วนระคนกัน)
• ปัจฉิมวัย (อายุ ๓๒ - ๖๔ ปี): สมุฏฐานวาโย (วาโยอาโป แทรกพิกัดเสมหะกับเหงื่อ)

๔. กาลสมุฏฐาน (เวลาเป็นที่ตั้ง)

การแบ่งช่วงเวลาในรอบวัน (กลางวัน ๔ ตอน / กลางคืน ๔ ตอน) ที่สัมพันธ์กับตัวโรค:

• ตอนที่ ๑ (๐๖.๐0 - ๐๙.๐๐ น. / ๑๘.๐๐ - ๒๑.๐๐ น.) → สมุฏฐานอาโป พิกัดเสมหะ
• ตอนที่ ๒ (๐๙.๐๐ - ๑๒.๐0 น. / ๒๑.๐๐ - ๒๔.๐๐ น.) → สมุฏฐานอาโป พิกัดโลหิต
• ตอนที่ ๓ (๑๒.๐๐ - ๑๕.๐๐ น. / ๒๔.๐๐ - ๐๓.๐๐ น.) → สมุฏฐานอาโป พิกัดดี
• ตอนที่ ๔ (๑๕.๐๐ - ๑๘.๐๐ น. / ๐๓.๐๐ - ๐๖.๐๐ น.) → สมุฏฐานวาโย

๕. ประเทศสมุฏฐาน (ถิ่นที่อยู่เป็นที่ตั้ง)

โรคเกิดจากร่างกายปรับตัวไม่ทันกับภูมิประเทศ หรือที่เรียกกันว่า "ไข้ผิดน้ำผิดอากาศ":

• ประเทศร้อน (ที่ดอน/เนินเขา/ชาวเขา) → สมุฏฐานเตโช
• ประเทศอุ่น (ถิ่นน้ำกรวดทราย) → สมุฏฐานอาโป (ดีและโลหิต)
• ประเทศเย็น (ถิ่นน้ำฝนเปือกตม) → สมุฏฐานวาโย
• ประเทศหนาว (ถิ่นน้ำเค็มเปือกตม/ชายทะเล) → สมุฏฐานปถวี

๖. มูลเหตุพฤติกรรม ๘ ประการ (พฤติกรรมก่อโรค)

1. อาหาร: บริโภคมากหรือน้อยเกินไป, กินของบูดเสีย, รสแปลก หรือกินไม่ตรงเวลา
2. อิริยาบถ: นั่ง นอน ยืน เดิน ท่าใดท่าหนึ่งนานเกินไป ไม่ผลัดเปลี่ยน
3. ความร้อนและเย็น: ตากแดดจัด ตากฝน น้ำค้าง หรือแช่น้ำนานเกินไป
4. อดนอน อดข้าว อดน้ำ: ทร่อมานร่างกายเกินขีดจำกัด
5. กลั้นอุจจาระ ปัสสาวะ: ฝืนกลั้นระบบขับถ่ายจนธาตุภายในวิปริต
6. ทำการเกินกำลังกาย: ยก แบก หาม หนักเกินแรง หรือหักโหมใช้ความคิดจนเพลีย
7. ความเศร้าโศกเสียใจ: ความทุกข์ใจทำให้น้ำเลี้ยงหัวใจขุ่นมัว ทรุดโทรม
8. โทสะ: ขาดสติ ละเลยการดูแลร่างกาย หรือทำร้ายตัวเอง

๗. ลักษณะอาการเมื่อธาตุพิการ (คลิกเพื่อดูรายละเอียด)

กิจที่ ๒: รู้จักชื่อของโรค

ชื่อโรคคือ "นามสมมุติ" ที่แพทย์ตั้งขึ้นตามอาการเพื่อใช้สื่อสาร หากแบ่งตามฐานที่ตั้งใน เบญจอินทรีย์ จะมี ๕ กลุ่มหลัก:

1. จักขุโรโค (โรคตา): เช่น ตาแดง ตาแฉะ ตาริดสีดวง
2. โสตโรโค (โรคหู): เช่น หูหนวก หูตึง ฝีในหู
3. ฆานโรโค (โรคจมูก): เช่น ริดสีดวงจมูก
4. ชิวหาโรโค (โรคลิ้น): เช่น ลิ้นแตก ลิ้นเปื่อย
5. กายโรโค (โรคทางกาย): แบ่งเป็น ๒ ชนิด คือ:
   • พหิทธโรโค (ภายนอก): กลากเกลื้อน มะเร็ง คุดทะราด เรื้อน แผลภายนอก
   • อันตโรโค (ภายใน): ไข้ ลม เป็นดาน เป็นเถา จุกเสียด แน่นเฟ้อ บิด ป่วง ฝีในท้อง

กิจที่ ๓: รู้จักยารักษาโรค

การเข้าใจเรื่องวัตถุธาตุและสมุนไพรที่จะนำมาปรุงยา ประกอบด้วยหลักรสยา พิกัดยา และวิธีปรุงยา:

๑. รสประธาน ๓ รส

• ยารสเย็น: (กลุ่มใบไม้รสไม่ร้อน เกสรดอกไม้ สัตตเขา เนาวเขี้ยว ของเผาถ่าน) → แก้ทางเตโชธาตุ (ไฟ)พิการ
• ยารสร้อน: (กลุ่มเบญจกูล ตรีกฏุก หัสคุณ ขิง ข่า) → แก้ทางวาโยธาตุ (ลม)พิการ
• ยารสสุขุม: (กลุ่มโกฐ เทียน กฤษณา กระลำพัก อบเชย ขอนดอก แก่นจันทน์) → แก้ทางโลหิตและดี

๒. รสยา ๙ รส (และรสจืด)

๓. พิกัดยาที่สำคัญ (ตัวอย่างหมวดผสม)

• ตรีกฏุก (๓ สิ่ง): พริกไทย, ดีปลี, ขิงแห้ง (แก้เผ็ดร้อน)
• ตรีผลา (๓ สิ่ง): สมอไทย, สมอพิเภก, มะขามป้อม (ล้างพิษ/ปรับธาตุ)
• ตรีสาร (๓ สิ่ง): เจตมูลเพลิง, สะค้าน, ช้าพลู (คุมธาตุ)
• เบญจกูล (๕ สิ่ง): รากช้าพลู, เถาสะค้าน, ดอกดีปลี, เหง้าขิง, รากเจตมูลเพลิงแดง (บำรุงธาตุทั้ง ๕)
• เบญจโลกวิเชียร / ยาห้าบาท (๕ สิ่ง): รากมะเดื่ออุทุมพร, รากคนทา, รากท้าวยายม่อม, รากย่านาง, รากชิงชี่ (กระทุ้งพิษไข้)

๔. รูปแบบการปรุงยาแผนโบราณ (สรุปวิธีใช้)

ตำผงปั้นลูกกลอน, บดละเอียดละลายน้ำกระสาย, ยาต้ม (สับเป็นชิ้นต้มในหม้อ), ยาดอง (แช่น้ำหรือสุรา), ยากลั่นเอาน้ำเหงื่อ, ยาดม (ห่อผ้าใส่กลัก), ยานัตถุ์ (เป่าทางจมูก/คอ), ยาหุงน้ำมัน, ยาสูบ (มวนบุหรี่), ยาอม/บ้วนปาก, ยาอาบ/แช่/ชะล้าง, ยารมไอ, ยาสุม (สุมหัว), ยาทา, ลูกประคบ, ยาเหน็บ, ยาสวน, ยาพอก, ยากวน (ขี้ผึ้ง), ผงอัดเม็ด และ บรรจุแคปซูล

กิจที่ ๔: รู้จักว่ายาอย่างใดรักษาโรคใด

เป็นศิลปะขั้นสูงสุดในการวิเคราะห์โรคและเลือกตำรับยาให้ถูกต้อง ยามีคุณอนันต์แต่ก็มีโทษมหันต์หากใช้ผิด แพทย์แผนไทยจึงต้องดำเนินการตามระบบอย่างเคร่งครัดดังนี้:

บทสรุปผู้เป็นแพทย์: แม้จะศึกษาจบและมีใบประกอบโรคศิลปะแล้ว แพทย์ที่ดีก็ยังต้องหมั่นทบทวน ค้นคว้าหาความรู้ และเพิ่มพูนทักษะทางด้านการรักษาโรคต่อไปตราบเท่าที่ยังคงทำหน้าที่แพทย์อยู่